آبیاری بارانی، یکی از روش‌های آبیاری تحت فشار است. آب با فشار از آب‌پاش‌ها بیرون می‌زند و مثل باران روی مزرعه می‌پاشد. این روش برای مناطقی با تبخیر و تعرق متوسط یا پایین و باد کم مناسب است؛ در مناطق گرم، خشک و بادخیز راندمانش پایین می‌آید، چون بخشی از آب پیش از رسیدن به خاک تبخیر می‌شود. برای اجرای این سیستم، معمولا از یک پمپ فشار، شبکه‌ای از لوله‌های اصلی و فرعی، و آب‌پاش‌های ثابت یا متحرک استفاده می‌شود. انتخاب نوع آب‌پاش و فاصله‌ی نصب آن‌ها، به مساحت مزرعه و فشار پمپ بستگی دارد.
تفاوت آبیاری بارانی با آبیاری سنتی (کرتی) گندم
در آبیاری سنتی یا کرتی، زمین به قطعات کوچک تقسیم می‌شود و آب بین این کرت‌ها هدایت می‌شود. اجرای این روش ساده و هزینه اولیه آن معمولا پایین است، اما اگر زمین به‌خوبی تسطیح نشده باشد یا آبیاری درست مدیریت نشود،توزیع آب در مزرعه یکنواخت نخواهد بود؛ بخشی از مزرعه بیشتر آب می‌گیرد و بخشی دیگر کم‌آب می‌ماند. آبیاری بارانی این مشکل را حل می‌کند، چون آب به‌صورت یکنواخت روی کل سطح می‌پاشد. در کار میدانی روی مزارع بهره‌ور، کارشناسان ما دیده‌اند که تبدیل آبیاری کرتی به آبیاری تحت فشار، مثل نمونه‌ای که در مزارع پلدشت با آبیاری تحت فشار و مکانیزاسیون اجرا شده، معمولا مصرف آب را کاهش و یکنواختی رشد گندم را بیشتر می‌کند. یک مزیت دیگر آبیاری بارانی این است که روی زمین های شیبی دار هم قابل‌اجراست؛ برای زمین‌های کوچک یا اجاره‌ای هم گزینه‌ی خوبی است، چون نیازی به تسطیح سنگین زمین ندارد.
گندم هر چند روز یکبار آبیاری بارانی می‌شود؟
دور آبیاری گندم به بافت خاک، شرایط آب‌وهوایی و مرحله‌ی رشد بستگی دارد، اما یک بازه‌ی کلی وجود دارد. فرض کنید یک مزرعه‌ی ده‌هکتاری گندم آبی دارید و خاک آن رسی‌لومی است؛ در چنین شرایطی، فاصله‌ی هر نوبت آبیاری بارانی معمولا بین چهار تا هفت روز خواهد بود. در مناطق گرم و بادخیزتر جنوب کشور، معمولا باید این فاصله را کمتر در نظر بگیرید؛ در مناطق معتدل‌تر شمال و غرب، همین بازه‌ی هفت‌روزه هم معمولا کافی است.
زمان‌بندی مراحل آبیاری گندم از کاشت تا برداشت
برای دستیابی به حداکثر عملکرد در کشت گندم، معمولا بین پنج تا هشت نوبت آبیاری در طول فصل رشد لازم است. تجربه ما نشان می‌دهد که رعایت این مراحل، بیشترین تأثیر را روی عملکرد نهایی می‌گذارد:
- آبیاری اول: بلافاصله بعد از کاشت، برای جوانه‌زنی بذر
- آبیاری دوم: حدود بیست تا بیست‌وپنج روز بعد از کاشت، در مرحله‌ی ریشه‌زنی
- آبیاری سوم: حدود چهل تا چهل‌وپنج روز بعد از کاشت، در مرحله‌ی پنجه‌زنی
- آبیاری‌های بعدی: تا مرحله‌ی گلدهی و پرشدن دانه ادامه پیدا می‌کند
- آخرین آبیاری: حدود صدوبیست تا صدوبیست‌وپنج روز بعد از کاشت، پیش از برداشت
اگر یکی از این مراحل، به‌خصوص آبیاری دوم را عقب بیندازید، ریشه‌ی گندم به‌خوبی مستقر نمی‌شود و این تأخیر تا آخر فصل روی محصول اثر می‌گذارد.
چرا نباید در دوران گلدهی گندم را آبیاری بارانی کرد؟
یک باور رایج بین کشاورزان این است که هرچه آب بیشتری به گندم بدهیم، محصول بهتری برداشت می‌کنیم. این باور درست نیست. دوران گلدهی گندم که حدود ده روز طول می‌کشد، یکی از حساس‌ترین مراحل است؛ آبیاری بارانی در این بازه، رطوبت زیادی روی سنبله ایجاد می‌کند که که می‌تواند منجر به کاهش تلقیح گل‌ها و افزایش ریسک ابتلا به بیماری‌های قارچی شود. همچنین باید توجه داشت که آبیاری بیش از حد در هر مرحله‌ای، اکسیژن خاک را کم می‌کند. اگر این کمبود اکسیژن بیش از سه روز طول بکشد، جذب مواد غذایی توسط ریشه مختل می‌شود و به خود ریشه هم آسیب جدی می‌رسد. پس دقیق‌تر بگوییم: هدف، آب کافی است، نه آب زیاد.
اگر برای مزرعه‌تان به یک برنامه‌ی آبیاری دقیق‌تر نیاز دارید، کارشناسان کرانه نیلگون افق می‌توانند بر اساس نوع خاک و منطقه‌تان کمک کنند.
مقایسه هزینه و کارایی آبیاری بارانی و آبیاری قطره‌ای گندم
بین آبیاری بارانی و آبیاری قطره‌ای، انتخاب درست به بودجه، نوع خاک و اندازه‌ی مزرعه‌تان بستگی دارد. آبیاری بارانی هزینه‌ی اولیه‌ی خیلی متفاوتی نسبت به قطره‌ای ندارد، اما در مصرف آب و بازده اقتصادی تفاوت محسوسی با آن دارد. جدول زیر بر اساس داده‌های تحقیقاتی، این دو روش را برای گندم آبی مقایسه می‌کند.
| شاخص | آبیاری بارانی | آبیاری قطره‌ای نواری |
| سود خالص تولید (میلیون ریال در هکتار، برق شبکه) | حدود ۶.۸ | حدود ۷.۹ |
| کاهش مصرف آب نسبت به آبیاری بارانی رایج | مبنای مقایسه | حدود ۲۳ درصد |
| حساسیت به باد و تبخیر | زیاد | کم |
| تجهیزات اولیه‌ی موردنیاز | پمپ فشار، لوله و آب‌پاش | پمپ، فیلتر و نوار تیپ |
| مناسب‌ترین کاربرد | زمین شیب‌دار، مزرعه کوچک یا اجاره‌ای | مناطق کم‌آب و خشک |
همان‌طور که در جدول می‌بینید، آبیاری قطره‌ای از نظر بهره‌وری آب و سود خالص، معمولا نتیجه‌ی بهتری می‌دهد. اما این به این معنا نیست که بارانی گزینه‌ی بدی است. اگر زمین شما شیب‌دار است، اجاره‌ای است یا هنوز زیرساخت قطره‌ای ندارید، آبیاری بارانی همچنان یک روش قابل‌اعتماد و اجراپذیر است. تصمیم درست، بستگی به شرایط دقیق مزرعه‌ی شما دارد، نه فقط عدد روی کاغذ؛ در بسیاری از مزارع، بهترین نتیجه از ترکیب هر دو روش در بخش‌های مختلف زمین به دست می‌آید. اگر بعد از این مقایسه به فکر تغییر روش آبیاری‌تان افتادید، واحد فروش کرانه می‌تواند بر اساس شرایط دقیق زمین شما بهترین گزینه را پیشنهاد بدهد.
سؤالات پرتکرار درباره آبیاری بارانی گندم
در ادامه به چند سؤالی که کشاورزان درباره آبیاری بارانی گندم زیاد می‌پرسند، پاسخ می‌دهیم.
چه مقدار آب برای آبیاری بارانی گندم لازم است؟
به‌طور متوسط، گندم در طول دوره‌ی رشد به شش تا هشت هزار مترمکعب آب در هکتار نیاز دارد. این عدد ثابت نیست؛ کارشناسان کرانه در آزمایش خاک مزارع بهره‌ور بارها دیده‌اند که بافت خاک به‌تنهایی می‌تواند نیاز آبی را زیاد تغییر دهد.
چه تجهیزاتی برای آبیاری بارانی گندم لازم است؟
حداقل تجهیزات شامل پمپ برای ایجاد فشار(پمپ باید بتواند فشار لازم برای رسیدن آب به دورترین آب‌پاش‌ها را با همان کیفیت فراهم کند. انتخاب پمپ با ظرفیت اشتباه، باعث می‌شود بخش‌هایی از مزرعه خشک یا بخش‌هایی غرقاب بمانند)، لوله‌های اصلی و فرعی و آب‌پاش‌هاست (نوع آب‌پاش ثابت یا متحرک بر میزان تبخیر و شدت بارش آب تأثیر مستقیم دارد. انتخاب فاصله مناسب بین آب‌پاش‌ها، عامل اصلی جلوگیری از ایجاد نقاط خشک در مزرعه گندم است). لوله‌های فرعی معمولا در جهت شیب غالب زمین چیده می‌شوند تا آب یکنواخت پخش شود. برای مزارع بزرگ‌تر، سیستم‌های قرقره‌ای یا سنترپیوت هم گزینه‌های رایج‌تری هستند که سرعت اجرا و یکنواختی آبیاری را بیشتر می‌کنند، هرچند هزینه‌ی اولیه‌شان هم بالاتر است.
آیا آبیاری بارانی برای زمین‌های شیب‌دار گندم مناسب است؟
بله، یکی از مزیت‌های اصلی آبیاری بارانی همین است. برخلاف آبیاری کرتی که نیاز به تسطیح دارد، بااین‌حال، نمی‌توان آن را در هر شیبی بدون بررسی اجرا کرد. شدت شیب، نوع خاک، احتمال رواناب و فرسایش، فشار و دبی آب‌پاش‌ها و آرایش لوله‌ها باید در طراحی در نظر گرفته شوند. تنظیم فشار به‌تنهایی برای تضمین توزیع یکنواخت آب کافی نیست؛ انتخاب آب‌پاش و فاصله‌گذاری مناسب نیز اهمیت دارد.
هزینه اجرای آبیاری بارانی گندم چقدر است؟
هزینه‌ی اجرای آبیاری بارانی به مساحت مزرعه، نوع زمین و تجهیزات انتخابی بستگی دارد و عدد ثابتی ندارد. برای برآورد دقیق، بهتر است شرایط مزرعه‌تان را با یک کارشناس بررسی کنید تا هزینه‌ی واقعی نصب مشخص شود.
جمع بندی
اگر برای فصل جدید کشت گندم به مشاوره درباره آب‌وخاک، انتخاب تجهیزات آبیاری یا برنامه‌ریزی زمان‌بندی نیاز دارید، تیم فنی کرانه و واحد فروش کرانه آماده‌ی همراهی‌اند. از آزمایش آب و خاک تا طراحی برنامه‌ی آبیاری متناسب با مزرعه‌ی شما، کارشناسان کرانه در کنار کشاورزان هستند.