بله، سم علف‌کش می‌تواند به درخت آسیب بزند، حتی اگر مستقیم روی تنه نپاشیده باشید. ریشه‌های درخت چند برابر عرض تاج آن پخش می‌شوند و علف‌کشی که کنار تنه روی خاک می‌نشیند، خیلی زود به ریشه می‌رسد. شدت آسیب به نوع سم، مقدار آن، سن درخت و حتی جهت باد بستگی دارد. نکته نگران‌کننده این است که علائم گاهی هفته‌ها دیر ظاهر می‌شوند. پس از کجا بفهمید سمی که زده‌اید به درخت رسیده؟ و اگر رسیده، هنوز راهی برای نجات هست؟ در این مقاله در وب سایت کرانه نیلگون افق با نگاه بهره‌وری کشاورزی قدم‌به‌قدم جواب می‌دهیم.
علف کش چیست و چرا برای درخت خطرناک است؟
علف‌کش برای از بین بردن گیاه ساخته شده و درخت هم یک گیاه است. تفاوت فقط در این است که درخت بزرگ‌تر و مقاوم تر است، نه اینکه در برابر سم مصون باشد.
تفاوت علف‌کش با حشره کش و قارچ کش
حشره‌کش و قارچ‌کش سراغ جانداران مزاحم می‌روند، اما علف‌کش سازوکارهای زیستی خود گیاه را هدف می‌گیرد، مثل ساخت آمینواسیدها، فتوسنتز یا تنظیم رشد. همین سازوکارها در درخت هم وجود دارند. علف‌کش غیرانتخابی به هر گیاهی که برسد آسیب می‌زند. علف‌کش‌های انتخابی هم فقط برای گروه مشخصی از گیاهان بی‌خطرند و درخت‌های حساس را می‌توانند بیمار کنند.
چطور علف‌کش از خاک به ریشه درخت می‌رسد
ریشه‌های جذب‌کننده درخت معمولا نزدیک سطح خاک‌اند و دامنه‌شان خیلی بیشتر از سایه تاج است. علف‌کشی که حتی چند متر آن‌طرف‌تر روی خاک ریخته شود، با آبیاری یا بارندگی به محدوده ریشه می‌رسد. اگر سم خاک‌ماند باشد، هفته‌ها و گاهی ماه‌ها در خاک می‌ماند و ریشه آن رابتدریج جذب میکند.
چه علف‌کش‌هایی بیشتر به درخت آسیب می‌زنند؟
خطر همه علف‌کش‌ها یکسان نیست. نوع ماده مؤثر مشخص میکند سم از کجا وارد درخت می‌شود و چقدر در خاک می‌ماند. چند گروه از علف‌کش‌ها برای درختان به‌طور ویژه پرخطر محسوب می‌شوند.
علف‌کش‌های سیستمیک مثل گلایفوسیت
سیستمیک یعنی سم پس از جذب در تمام بافت‌های گیاه پخش می‌شود. گلایفوسیت بیشتر از طریق برگ و پوست سبز و جوان جذب می‌شود و در خاک سریع به ذرات می‌چسبد. به همین دلیل،پاشش روی برگ، نهال و پاجوش‌ها خطرناک‌تر از ریختن روی خاک است. در مقابل، برخی ترکیب‌های سیستمیک مثل مت‌سولفورون‌متیل از ریشه هم جذب می‌شوند و گزارش‌هایی از خشک شدن سرشاخه درخت‌های کنار چمن‌های سم‌پاشی‌شده وجود دارد.
علف‌کش‌های هورمونی مثل ۲,۴-D
این گروه رشد گیاه را مختل میکند و نشانه شاخصش پیچ‌خوردگی برگ و ساقه است. روی گیاهان پهن‌برگ، که بیشتر درختان میوه هم جزو آن‌هایند، اثر شدیدی دارد. بخار برخی فرمول‌ها و رانش سم با باد هم می‌تواند به درخت‌هایی برسد که اصلا هدف پاشش نبوده‌اند.
علف‌کش‌های خاک‌ماند و تماسی
علف‌کش خاک‌ماند روی خاک پخش می‌شود و ریشه علف هرز را هدف می‌گیرد، اما ریشه درخت هم همان‌جاست. علف‌کش تماسی فقط بخشی را می‌سوزاند که به آن برخورد کند و اگر روی برگ و پوست جوان بنشیند، همان‌جا سوختگی می‌سازد. جدول زیر خلاصه تفاوت‌هاست.
| نوع علف‌کش | راه ورود به درخت | ماندگاری در خاک | خطر برای درخت |
|---|---|---|---|
| سیستمیک (گلایفوسیت) | برگ و پوست سبز | کوتاه | زیاد در پاشش مستقیم |
| سیستمیک ریشه‌جذب | برگ و ریشه | متوسط | زیاد |
| هورمونی | برگ، رانش باد | متوسط | زیاد برای پهن‌برگ‌ها |
| خاک‌ماند | ریشه | طولانی | زیاد برای ریشه |
| تماسی | فقط محل برخورد | کوتاه | محلی، ولی روی نهال شدید |
پاراکوات و علف‌کش‌های تماسی خطرناک‌تر
پاراکوات یک علف‌کش تماسی و غیرانتخابی قوی است و هر بخش سبزی را که به آن برسد، می‌سوزاند. روی پوست جوان، نهال و پاجوش‌ها هم سوختگی شدید می‌سازد. از آن مهم‌تر، سمیت بالایی برای انسان دارد و در بسیاری از کشورها ممنوع یا محدود شده است. اگر محصولی با این ماده مؤثر دارید، حتما برچسب آن را کامل بخوانید و بدون تجهیزات حفاظتی سراغش نروید. در باغ‌های میوه، کم‌خطرترین راه همچنان پرهیز از علف‌کش تماسی نزدیک تنه است.
علائم مسمومیت درخت با علف‌کش
تشخیص زودهنگام به نجات درخت کمک میکند. مشکل اینجاست که علائم علف‌کش شبیه کم‌آبی و کمبود عناصر است.
علائم روی برگ و شاخه
زردی یا قهوه‌ای شدن لبه برگ، فنجانی شدن یا پیچ‌خوردگی برگ، برگ‌های کوچک و بدشکل، سوختگی لکه‌ای و خشک شدن سرشاخه‌ها از نشانه‌های رایج‌اند. روی میوه‌دارها گاهی ریزش گل، میوه ریز یا بدشکل هم دیده می‌شود. اگر شاخه‌ای زیر پوستش هنوز سبز است، امید به بازگشت وجود دارد.
فرق آسیب علف‌کش با کم‌آبی، کمبود عناصر و بیماری
آسیب علف‌کش معمولا الگو مشخصی دارد. از سمتی شروع می‌شود که پاشش یا باد آمده، چند درخت کنار هم همزمان درگیرند و علف‌های اطراف هم خشک شده‌اند. کم‌آبی کل درخت را درگیر میکند و کمبود عناصر معمولا برگ‌های پیر یا جوان را به شکل ثابتی تغییر می‌دهد. بیماری قارچی هم معمولا روی چند شاخه خاص یا لکه‌های مشخص دیده می‌شود.
| علامت | علت محتمل | نشانه تفکیک |
| پیچ‌خوردگی و فنجانی شدن برگ | علف‌کش هورمونی | علف‌های اطراف هم پیچ‌خورده‌اند |
| سوختگی لکه‌ای روی برگ | علف‌کش تماسی یا رانش | الگوی سوختگی از سمت باد |
| زردی کل برگ‌ها | کم‌آبی یا کمبود عناصر | علف‌های اطراف سالم‌اند |
| خشک شدن سرشاخه‌ها | علف‌کش ریشه‌جذب | چند درخت کنار هم |
چند روز بعد از سم‌پاشی علائم ظاهر می‌شود؟
سوختگی ناشی از علف کش تماسی و رانش از چند روز بعد دیده می‌شود. علف‌کش‌های هورمونی معمولا ظرف چند روز تا دو هفته پیچ‌خوردگی ایجاد می‌کنند. در علف‌کش‌های ریشه‌جذب و خاک‌ماند، علائم می‌تواند دو تا چهار هفته دیرتر بیاید و گاهی تا فصل بعد پنهان بماند. هوای گرم و خشک این روند را تشدید میکند.
کدام درخت‌ها آسیب‌پذیرترند؟
حساسیت به علف‌کش به سن، گونه و جایگاه درخت بستگی دارد. همه درخت‌ها واکنش یکسانی ندارند.
نهال جوان در برابر درخت بالغ
نهال جوان پوست نازک، ریشه کم‌عمق و ذخیره غذایی کمی دارد، پس مقدار کمی سم هم می‌تواند خشکش کند. درخت بالغ ذخیره بیشتری دارد و ممکن است چند سال ضعیف شود و دوباره سرحال برگردد. اما آسیب تکراری حتی درخت مسن را هم از پا درمی‌آورد.
درختان میوه در مقایسه با درختان زینتی
درختان میوه پهن‌برگ و نسبت به سم‌های هورمونی و سیستمیک حساس‌اند و خسارتشان فقط ظاهری نیست، چون گل‌دهی و کیفیت میوه هم افت میکند. درختان زینتی و فضای سبز هم ایمن نیستند. برخی سوزنی‌برگ‌ها در برابر علف‌کش‌های خاک‌ماند آسیب‌پذیری بالایی دارند.
درختان هسته‌دار و دوران گل‌دهی
درختان هسته‌دار مانند هلو، آلو، گیلاس و زردآلو پوست نازک‌تر و بافت حساس‌تری دارند و در برابر خیلی از علف‌کش‌ها زودتر آسیب می‌بینند. برای همین بهتر است هیچ علف‌کشی را بدون تایید برچسب محصول و نظر کارشناس زیر این درخت‌ها به کار نبرید. دوران گل‌دهی هم زمان حساسی است. گل‌ها و جوانه‌ها به سم حساس‌اند و علف‌های گل‌دار زیر درخت زنبور را جذب می‌کنند. اگر ناچار به سم‌پاشی هستید، پیش از آن علف‌های گل‌دار را کوتاه کنید و در ساعت‌هایی که زنبورها فعال‌اند، سم نپاشید.
اثر علف‌کش بر خاک و آب زیر درخت
علف‌کش فقط به گیاه نمی‌رسد. آنچه روی خاک می‌ماند، بر سلامت زمین و آب زیرزمینی هم اثر می‌گذارد.
ماندگاری علف‌کش در خاک و اثر بر ریزجانداران
ماندگاری علف کش به نوع آن، بافت خاک، رطوبت و دما بستگی دارد. علف‌کش‌های پرماندگار روی ریزجانداران و ساختار خاک اثر می‌گذارند و بازگرداندن حیات به خاک زمان می‌برد. خاکی که بارها سم‌پاشی شده باشد، برای بازسازی به برنامه مشخصی مانند احیای خاک کشاورزی نیاز دارد، چون با آبیاری معمولی خودبه‌خود برنمی‌گردد.
شسته شدن علف‌کش به آب‌های زیرزمینی
در خاک‌های سبک و شنی یا آبیاری زیاد، بخشی از علف‌کش با آب به لایه های پایین تر می‌رود و به آب زیرزمینی یا چاه نزدیک می‌رسد. آبیاری بیش از نیاز بعد از سم‌پاشی این خطر را افزایش می‌دهد. مدیریت درست مصرف آب و برنامه بهره‌وری آب در کشاورزی هم هزینه را کم میکند و هم از شسته شدن سم جلوگیری میکند.
اگر درخت آسیب دید چه کنیم؟
اگر شک دارید درخت سم خورده، سریع عمل کنید. هر روز تأخیر یعنی جذب بیشتر سم.
اقدام‌های فوری
پاشش را متوقف کنید. اگر سم تازه روی برگ و تنه نشسته، با آب فراوان بشویید. اگر سم روی خاک ریخته، لایه سطحی آلوده را جمع کنید یا آبیاری عمیق و آرام انجام دهید تا سم از محدوده ریشه‌های اصلی دورتر شود. نام و برچسب محصول را نگه دارید تا کارشناس بتواند راهنمایی دقیق‌تری بدهد.
تغذیه و مراقبت بعد از شوک
درخت شوک‌زده را با کود سنگین تحت فشار نگذارید. آبیاری منظم، کود آلی ملایم و پیشگیری از تنش‌های دیگر مانندکم‌آبی و سرما کمک میکند. هرس را عجله نکنید. تا مشخص نشود کدام شاخه واقعا خشک شده، قیچی نزنید، چون شاخه‌ای که خشک به نظر می‌رسد ممکن است با گرم شدن هوا جوانه بزند.
چه زمانی امیدی به نجات نیست
اگر پوست تنه از چوب جدا شده، همه شاخه‌ها زیر پوست قهوه‌ای‌اند و تا اواسط فصل رشد جوانه‌ای نزده، احتمال زنده ماندن کم است. با ناخن پوست شاخه را کمی خراش دهید. رنگ سبز یعنی بافت زنده است و قهوه‌ای یعنی مرده. قبل از قطع درخت حتما نظر یک مهندس کشاورزی را بگیرید.
سخن پایانی
علف‌کش در باغ ابزاری است که باید با احتیاط به‌کار رود، چون خطرش فقط به علف هرز محدود نمی‌شود. ریشه گسترده درخت، ماندگاری سم در خاک و علائم دیرهنگام، سه دلیل اصلی احتیاط‌اند. اگر درخت‌تان علائم مشکوکی دارد یا می‌خواهید برنامه کنترل علف هرز باغ را بدون مصرف علف‌کش‌های پرخطر طراحی کنید، می‌توانید با کارشناسان کرانه نیلگون افق در میان بگذارید.
سوالات پرتکرار
آیا گلایفوسیت ریشه درخت را می‌خشکاند؟
خطر اصلی گلایفوسیت از راه برگ، پوست سبز و پاجوش‌هاست، نه ریشه‌های چوبی بالغ، چون در خاک سریع به ذرات می‌چسبد. ولی نمی‌شود آن را کاملا بی‌خطر دانست. روی نهال و درخت جوان، یا اگر ترکیب دیگری هم در فرمول باشد، آسیب ممکن است. پاشش نزدیک تنه و روی پاجوش‌ها را هم جدی بگیرید.
اگر علف‌کش روی برگ یا تنه درخت بپاشد چه کنیم؟
هر چه زودتر با آب فراوان بشویید. سرعت عمل مهم‌ترین عامل است. بعد از آن، علائم را در دو تا چهار هفته زیر نظر بگیرید و برچسب محصول را برای مشورت با مهندس کشاورزی نگه دارید.